۲۸ دی ۱۳۹۶ 18 January 2018
داخلی
۰
چهارشنبه ۱۳ دی ۱۳۹۶ ساعت ۱۷:۴۱
Share/Save/Bookmark
 
تنها اثر به جا مانده از شهر باستانی توس
هارونیه؛ بنایی ناشناخته و پر رمز و راز
 
«قرن‌ها پیش اینجا زندان هارون‌الرشید بوده است»، «این مکان آتشکده‌ای متعلق به دوران پيش از اسلام است»، «امام موسی کاظم(ع) و تعدادی از شیعیان در این سیاه‌چال زندانی بوده و شکنجه شده‌اند!». اینها اظهارات کارشناسی درباره اثری تاریخی مربوط به دوران صدر اسلام یا پيش از اسلام نیست، بلکه گوشه‌ای از نظرات مردم در بازدید از هارونیه توس است که تنها به دلیل نزديكي با نام هارون‌الرشید خلیفه عباسی، شُبهه زیادی در ذهن عامه مردم ایجاد می‌کند.
 
سرویس معرفت/ نام امام رضا (ع) با نام خلفای عباسی گره خورده است. امام هشتم اگرچه معاصر با مأمون عباسی بوده است، اما شهر مشهد آثاری از هارون عباسی را نیز در خود به یادگار دارد.
هارونیه، بنايى ناشناخته و پررمز و راز و يگانه اثر برجای‌مانده از شهر باستانى طوس است. این بنا در 25 كيلومترى شمال غربی مشهد در حاشيه غربى جاده مشهد - توس قرار دارد. هارونیه بنایی آجری و مربع شکل است. فضاهای داخلی آن نیز شامل ورودی ایوان، چهار شاه‌نشین، گنبد خانه و سه اتاق فرعی است که تمامی این قسمت‌ها در معرض دید عموم قرار دارد. در محوطه بیرونی این بنا سنگ یادبود کوچکی از امام محمد غزالی قرار دارد و باغچه مستطیل‌شکل بزرگی نیز بر طبق نقشه اولیه بنا، روبه‌روی ایوان ‌هارونیه طراحی و ساخته‌شده است.
تاريخچه بنا
بناى هارونيه چشمگیرترین و قدیمی‌ترین اثری است که از طوس به‌جای مانده است. این بنا تا حدود صدسال پیش ویرانه‌ای بی‌نام بود اما از زمان احداث آرامگاه جدید فردوسی در سال‌های 1308 تا 1313 خورشیدی عوام آن را «زندان هارون‏» یا «بقعه هارونی» نامیدند، حال‌آنکه نه‌تنها بنا ازلحاظ شكل و نقشه هیچ‌گونه شباهتى به زندان ندارد، بلكه طبق مستندات تاريخى نیز نمى‏توان هيچ‌گونه ارتباطى بين اين اثر و هارون‏الرشيد، خليفه عباسى يافت؛ چراکه هارون در سال‏193 ه‌. ق وفات يافته است درحالی‌که اصل بنا را با توجه به شكل معمارى، از دوره ايلخانى (قرن هشتم هجرى) مى‏دانند كه بخش‌هايى در دوره تيمورى به آن افزوده‌شده است.
از طرف ديگر به دليل تشابه سبك معمارى بنا به معمارى رازى-چهارمین و درعین‌حال کامل‌ترین سبک در شیوه‌های معماری ایران- اين بنا را مربوط به قرن ششم هجرى مى‏دانند.
در حفاري‌هايى كه به سال 1354 در اين بنا صورت گرفت، ضمن پیدا شدن سفال‌هاى مربوط به دوران سلجوقى، تيمورى و صفوى، جرز بسيار قطورى از سنگ و ملاط ساروج كه يادآور پى‌بناى آتشكده‏هاى ساسانى است، مشاهده شد و آثار به‌دست‌آمده نشان مي‌دهد كه پى اين بنا سابقه‏اى خيلى پيش از قرن ششم داشته است.
بررسى سفرنامه‏ها و نوشته‏هاى جهانگردان و پژوهشگران داخلى و خارجى كه از حدود صدسال پيش تاكنون در نوشته‏هاى خود به اين بنا اشاره‌کرده‌اند، نشان مي‌دهد كه تنها عوام و مردم بومى بودند كه بنا را نخست نقاره‏خانه و سپس زندان هارون ناميدند و در پي آن نام «گنبد هارون‏» و هارونیه هم بعدها به‌کاربرده شد.
كاربرى بنا
درباره هدف از احداث بنا و كاربرى آن نيز اختلاف‏نظر وجود دارد. سایت آفتاب مینویسد: برخى اين مكان را مدرسه يا خانقاه و همچنين مدفن امام محمد غزالى مى‏دانند (قرن ششم) و برخى ديگر آن را مسجدى مى‏دانند كه بعد از هجوم مسلمانان به ايران بر روى آتشكده ساسانى ساخته‌شده است. ازآنجاکه در قسمت‏شمالى بنا يك رديف اتاق ديده می‌شود، اين سؤال در ذهن بيننده ايجاد مى‏شود كه اين مكان بايد محل تدريس و علم‌آموزی باشد. با اين فرضيه می‌توانیم ارتباط اثر را با امام محمد غزالى دريابيم؛ چراكه امام محمد غزالى پس‌ازآنکه تدريس در نظاميه بغداد را نپذيرفت در طوس ماند و همان‌جا خانقاهى براى صوفيان و مدرسه‏اى براى طلاب داير كرد و شبانه‌روز خويش را به عبادت خدا و خدمت به خلق مى‏گذراند.
هنگامی‌که سرگرم اين كار بود، اجلش فرارسید و در طابران طوس كه موطن وى بود، بدرود زندگى گفت و در همان‌جا مدفون گشت. پس از پايان مرمت ساختمان، سازمان حفاظت آثار باستانى، سنگ مقبره‏اى به‌عنوان يادبود این عالم بزرگوار در جلو بنای یادشده نصب‌کرده است. عبدالحميد مولوى با استناد به برخى منابع تاريخى، هارونيه را خانقاه خواجه عثمان بن هارون، استاد معين‏الدين چشتى، قطب صوفيه چشتى در هند مى‏داند كه به يادبود پدرش در قرن ششم خانقاهى در طابران طوس ساخته است.
وى اين نظريه را كه بنا خانقاه و مقبره امام محمد غزالى بوده رد مى‏كند؛ چراكه مورخان و جهانگردانى كه از قرن ششم و هفتم به بعد به طوس سفرکرده‌اند، مدفن غزالى را خارج از باروى شهر (در قبرستان عمومى شهر) ذكر كرده‏اند حال‌آنکه بر طبق برخى منابع مكتوب، هارونيه داخل حصار طوس قرار داشته است.
تحقيق در موقعيت دقيق شهر طوس عهد غزنوى و سلجوقى يا طابران و اختلاف محل آن با طوس مغولى كه به دست پسر تيمور ويران شد و تطبيق حاصل تحقيق بر زمين‌هاي كنوني طوس ويران ممكن است محل مدرسه و خانقاه غزالى را به مقبره كنوني فردوسى نزديك‌تر از محلى نشان بدهد كه امروز در آنجا نشان قبر غزالى را بايد جست.
بنابراین لازمه روشن شدن آن، حفاري‌هاي گسترده باستان‏شناسى در ويرانه‏هاى طوس است. همچنین گفته‌شده است که در اوایل نیمه سده هشتم یکی از سادات معتبر ولایت طوس به نام امیر نظام‌الدین علی (جدّ سیدعبدا... برزش‌آبادی) این خانقاه را به همراه دو خانقاه دیگر در روستاهای برزش آباد و ویرانی برای یکی از شیوخ بزرگ کبروی به نام شیخ عبدا... غرجستانی ساخته است.
از مجموعه یافته‌های تاريخى و خصوصيات معمارى بنا و شباهت‏ سبك آن به سبك رازى و مقايسه با نمونه‏هاى مشابه همچون آرامگاه علاءالدوله در سمنان، مقبره سلطان سنجر درمرو و قبر بابا لقمان در سرخس، مقبره بودن بنا بسیار منطقی‌تر به نظر می‌رسد. غير از خصوصيات معمارى، طاق كوچكى كه در ضلع شمالى بنا وجود دارد و جمله «الدنيا ساعه‏» كه بر روى گچ‌بری آن منقوش است، خود دليل ديگرى بر مقبره بودن بناست‏، چون اين جمله را فقط در مقبره‌ها به كار مى‏برند. هرچند حفارى كه در موقع مرمت در اطراف بنا انجام‌شده و مشخص شدن پى بناهايى كه در مجاورت آن وجود داشته، اين گمان را كه اين مكان بخشى از يك مجموعه معمارى بوده تقويت مى‏كند.
معمارى بنا
تمام بناى هارونيه آجرى است و هيچ‌گونه تزيين كاشى در آن به كار نرفته است، اين بنا به‌صورت چهارضلعى است كه ابعاد آن در اضلاع مختلف به علت وجود قناسى نابرابر است. ابعاد آن به ترتيب ضلع شمالى 5/19 متر، ضلع جنوبى 20 متر، ضلع شرقى 28 متر، ضلع غربى‏29 متر است.
ارتفاع گنبد از كف بنا 26 متر، ارتفاع ايوان 21 متر، ارتفاع گنبد كوچك قسمت‏شمالى 11 متر، طول و عرض گنبد خانه 12×12 متر و ارتفاع کمر پوش بنا از كف ‏9 متر است. داراى يك ورودى در سمت جنوب با سردر بسیار بلند بدون تزيينات كاشى و به‌طور كامل آجری و نیز گنبد خانه‏اى كه در سطح وسيعى پوشيده است.
چهار پلكان مارپيچ در گوشه‌‏ها و سه اتاق فرعى در ضلع شمالى قرار دارد. درون گنبد ساده است و مقرنس‌كاري‌هايى مربوط به دوره تيمورى در رواق وسطى پشت ضلع شمالى گنبد خانه ديده مى‏شود.
مقايسه بنا
بقعه هارونيه به خاطر اندازه و انفراد و حجم جمع‌و‌جورش بنايى بسيار جالب است و آرامگاه سلطان سنجر درمرو را به ياد مى‏آورد. مقايسه اين دو بنا با بناى جبل سنگ (گنبد جبليه) در كرمان كه از قرن هفتم ‌‌ه.‌ق است و روشن‌تر از دو بناى یادشده، خصلت ساسانی در آن آشكار است، پيشرفت معمارى را مدنظر قرار مى‏دهد. بناى طوس اگرچه كوچك‌تر است در تناسب باوقارش به آرامگاه الجايتو شباهت زياد دارد.
شيارهاى عمودى كه به‌نما ظاهرى نيرومند مى‏دهد سرمشق آن در گنبد سلطانيه است و پاره‏اى از اسپرهاى گچ‌بری مقبره بايزيد در بسطام را به خاطر مى‏آورد. درباره شباهت هارونيه با مقبره سلطان سنجر و گنبد سلطانيه مى‏توان چنين گفت كه در هر سه بنا بخش انتقالى حساس از گنبد خانه به گنبدى كه در بالاى آن قرارگرفته به طرز زيبايي به‌وسيله توسط دهليزهاى گوشه‏اى كه سه‌كنج‏ها را پنهان ساخته انجام پذيرفته است و اين حسن عمل برخلاف گنبدهاى اوليه سلجوقى است كه در آن‌ها سه‌كنج‏ها به صورتی ناهنجار از بيرون نمايان است.
قاعده مدور گنبد كه بيشتر در دوره‏هاى پيش فقط به‌صورت هشت‌گوشه برهنه‏اى بود، داراى رواق‌هايى است كه دهليزهاى آن‌ها با آجرچينى‏هاى مشبك تزیین‌شده و بدين طريق بدون اينكه چيزى از سادگى كل بنا بكاهد، صلابت حجم آن را تعديل كرده است.
و سرانجام موزه تخصصی معماری استان خراسان رضوی به‌تازگی در محل این بنا احداث‌شده و از این طریق نمونه‌هايي برجسته و بارز از معماري ايراني، در معرض ديد علاقه‌مندان قرارگرفته است. همچنين در فضاي بيروني و پيراموني هارونيه، سنگ‌هاي آرامگاهي به نمایش درمی‌آیند كه شامل تعدادي سنگ‌قبر از روستاها و شهرهاي اطراف و نمونه‌هايي از حجاري و سنگ‌تراشي هستند.
قرار است در موزه معماري، ماكت‌هایی از بناهاي تاريخي خراسان، كتيبه‌هاي سنگي، ضريح‌هاي چوبي، درهاي ارسي و وسايل و آثار مرتبط با معماري نیز نگهداري شود.
 
68/56
Share/Save/Bookmark
کد مطلب : ۲۱۲۴۸
 


ارسال
 
انتشار یافته:
در صف انتشار:
۰
تکراری،غیرقابل انتشار:
۰